Overeenkomst ontbinden: wanneer kan dat en hoe werkt het?

Het juridisch kader van ontbinding

Artikel 6:265 BW als uitgangspunt

De wet geeft u in beginsel het recht om een overeenkomst te ontbinden zodra uw wederpartij tekortschiet in de nakoming. De wettelijke basis daarvoor staat in artikel 6:265 BW. Dat artikel bepaalt dat iedere tekortkoming de bevoegdheid geeft om de overeenkomst geheel of gedeeltelijk te ontbinden, tenzij de tekortkoming gezien haar bijzondere aard of geringe betekenis deze ontbinding met haar gevolgen niet rechtvaardigt.

Die laatste toevoeging, de zogenoemde tenzij-bepaling, is in de praktijk van groot belang. Een rechter kan een ontbinding afwijzen als de tekortkoming zo gering is dat de ingrijpende gevolgen van ontbinding er niet tegen opwegen. Dat oordeel hangt af van alle omstandigheden van het geval.

De hoofdregel en het gewicht van de tekortkoming

Uit de rechtspraak van de Hoge Raad volgt dat slechts een tekortkoming van voldoende gewicht recht op ontbinding geeft. Bij een ondergeschikt detail, een korte vertraging zonder gevolgen of een fout die snel kan worden hersteld, ligt ontbinding vaak niet voor de hand. Bij een ernstige tekortkoming, structureel niet-nakomen of een definitieve weigering om nog na te komen, is ontbinding wel passend.

Wettelijke en contractuele afwijkingen

Artikel 6:265 BW is van aanvullend recht. Partijen kunnen in hun overeenkomst dus afwijken van het wettelijke regime. Zo kunt u uitsluiten dat ontbinding mogelijk is, het uitsluitend toestaan onder strikte voorwaarden of de gevolgen van ontbinding contractueel regelen. Lees uw overeenkomst en algemene voorwaarden daarom altijd goed door voordat u een beroep op ontbinding doet.

Verzuim als voorwaarde voor ontbinding

Wanneer is verzuim vereist?

Voor zover nakoming nog mogelijk is, ontstaat de bevoegdheid tot ontbinding pas wanneer uw wederpartij in verzuim is. Dat verzuim treedt in de meeste gevallen pas in nadat u uw wederpartij schriftelijk in gebreke heeft gesteld en hem een redelijke termijn heeft gegeven om alsnog na te komen. Het wettelijk kader staat in artikel 6:82 BW.

Slaat u deze stap over, dan loopt u het risico dat uw ontbinding geen stand houdt, ook als inhoudelijk vaststaat dat uw wederpartij tekort is geschoten. Een onjuiste ontbinding kan tegen u worden gebruikt. Uw wederpartij kan dan op haar beurt de overeenkomst ontbinden wegens uw eigen tekortkoming.

Wanneer is geen ingebrekestelling nodig?

Artikel 6:83 BW noemt situaties waarin verzuim zonder ingebrekestelling intreedt. Dat geldt onder meer:

• wanneer een fatale termijn is verstreken die geen ruimte laat voor uitstel;
• wanneer de wederpartij uitdrukkelijk heeft laten weten niet te zullen nakomen;
• wanneer uit zijn houding blijkt dat een aanmaning geen zin heeft.

Bij deze uitzonderingen is de rechter doorgaans terughoudend. Bij twijfel is het verstandig om alsnog een duidelijke ingebrekestelling te sturen. Daarmee voorkomt u discussie over het intreden van verzuim en versterkt u uw juridische positie.

Wat moet er in een ingebrekestelling staan?

Een correcte ingebrekestelling bevat in ieder geval een duidelijke omschrijving van de tekortkoming, een redelijke termijn waarbinnen uw wederpartij alsnog kan nakomen en de mededeling dat u verdere stappen onderneemt als die termijn zonder resultaat verstrijkt. Stuur de ingebrekestelling bij voorkeur aangetekend of in elk geval op een manier waarmee u kunt aantonen dat zij is ontvangen.

Buitengerechtelijke of gerechtelijke ontbinding

Buitengerechtelijke ontbinding via schriftelijke verklaring

In de meeste gevallen vindt ontbinding plaats door een schriftelijke verklaring van de partij die ontbindt. U stuurt uw wederpartij een brief of e-mail waarin u verklaart dat u de overeenkomst ontbindt vanwege de specifieke tekortkoming. Dit heet buitengerechtelijke ontbinding en is geregeld in artikel 6:267 BW.

Als u wederpartij de buitengerechtelijke ontbinding betwist en weigert om mee te werken aan de ontbinding dan moet u naar de rechter om de ontbinding bevestigd te krijgen. U kunt in die procedure dan ook eisen dat uw wederpartij meewerkt aan de ontbinding. 

Gerechtelijke ontbinding

U kunt ook de rechter vragen om de overeenkomst te ontbinden. Die route moet u bewandelen als de wederpartij de ontbinding betwist en/of niet wil meewerken aan de ontbinding. De rechter beoordeelt zelfstandig of aan de voorwaarden voor ontbinding is voldaan en kan ook de tenzij-bepaling toetsen.

Gehele of gedeeltelijke ontbinding

Ontbinding hoeft niet altijd de hele overeenkomst te betreffen. Bij gedeeltelijke ontbinding wordt de overeenkomst alleen voor het deel ontbonden dat met de tekortkoming verband houdt. De rest blijft in stand. Dat kan zinvol zijn bij langdurige overeenkomsten of bij overeenkomsten waarin meerdere prestaties zijn opgenomen.

De gevolgen van ontbinding

Ongedaanmakingsverplichtingen

Door de ontbinding ontstaan voor beide partijen verplichtingen tot ongedaanmaking van de reeds ontvangen prestaties (artikel 6:271 BW). Heeft uw wederpartij geld van u ontvangen, dan moet hij dat terugbetalen. Heeft u zelf goederen ontvangen, dan moet u die teruggeven. Zijn de prestaties niet meer ongedaan te maken, bijvoorbeeld omdat een dienst is verleend of een product is verwerkt, dan komt daarvoor een vervangende vergoeding in de plaats.

Schadevergoeding

Naast de ongedaanmaking heeft u in beginsel recht op vergoeding van de schade die u door de tekortkoming en de ontbinding lijdt (artikel 6:277 BW). Het kan gaan om vermogensschade die direct het gevolg is van de niet-nakoming, maar ook om bijkomende kosten zoals vervangende uitvoering door een derde, gemiste opbrengsten of advocaatkosten ter voorkoming van schade. 

Boetebeding

Sommige overeenkomsten bevatten een boetebeding voor het geval van een toerekenbare tekortkoming. Dat is bijvoorbeeld het geval in de NVM-koopovereenkomst voor woningen, waar een boete van tien procent van de koopsom standaard is. Een boetebeding is direct opeisbaar bij verzuim. Of de boete naast aanvullende schadevergoeding kan worden gevorderd, hangt af van de formulering van het boetebeding.

Voorbeeld uit de rechtspraak

Tekortkoming van voldoende gewicht: ontbinding gerechtvaardigd (Rechtbank Amsterdam 4 december 2024, ECLI:NL:RBAMS:2024:7267)

Eiser en gedaagde sloten op 1 november 2018 een leningsovereenkomst, waarbij gedaagde verplicht was jaarlijks vijf procent rente aan eiser te voldoen. Gedurende meerdere jaren betaalde gedaagde geen rente. Op 28 november 2023 stuurde eiser een e-mail waarin gedaagde een termijn van twee weken kreeg om de openstaande rente alsnog te voldoen. Gedaagde betaalde binnen die termijn niet en raakte daardoor in verzuim. Vervolgens ontbond eiser de leningsovereenkomst.

Voor de rechtbank deed gedaagde een beroep op de tenzij-uitzondering van artikel 6:265 BW. Hij stelde dat zijn tekortkoming, mede gezien de omstandigheden, de ontbinding niet rechtvaardigde.

De rechtbank verwierp dat verweer. Het uitgangspunt is dat iedere tekortkoming in de nakoming van een verbintenis de wederpartij in beginsel de bevoegdheid geeft om te ontbinden, tenzij de tekortkoming gezien haar bijzondere aard of geringe betekenis deze ontbinding met haar gevolgen niet rechtvaardigt. Het ging hier om een jarenlange niet-betaling van een substantieel rentebedrag, na een uitdrukkelijke aanmaning met een redelijke termijn voor herstel. Volgens de rechtbank was de tekortkoming in deze zaak daarmee niet van geringe betekenis. Eiser was dus bevoegd om de overeenkomst te ontbinden.

Wat leert deze zaak?

In deze zaak oordeelde de rechtbank dat een jarenlange niet-nakoming, na een schriftelijke aanmaning met redelijke termijn, een tekortkoming opleverde van voldoende gewicht voor ontbinding. Wilt u zelf een overeenkomst ontbinden, dan vraagt dat om twee zorgvuldige stappen: stuur een duidelijke ingebrekestelling met een redelijke termijn voor nakoming, en zorg dat de tekortkoming concreet en aantoonbaar is. Een beroep van uw wederpartij op de tenzij-uitzondering kan in beginsel alleen slagen als de tekortkoming bijzonder van aard of werkelijk gering is. Speelt uw situatie specifiek rond de koop van een woning, lees dan ook ons artikel over voorlopig koopcontract ontbinden.

Veelvoorkomende valkuilen bij ontbinding

Ontbinden zonder voorafgaande ingebrekestelling

Een van de meest voorkomende fouten is ontbinden zonder eerst formeel in gebreke te stellen. Tenzij sprake is van een fatale termijn of een definitieve weigering, raakt uw wederpartij pas in verzuim nadat een redelijke termijn voor nakoming ongebruikt is verstreken. Zonder verzuim is er in de meeste gevallen geen ontbindingsbevoegdheid. Speelt uw geschil rond een aannemer die afspraken niet nakomt, lees dan ook ons artikel over een aannemer die afspraken niet nakomt.

Beroep op tenzij-bepaling onderschatten

Een kleine tekortkoming kan voor de wederpartij juist de basis vormen om te stellen dat ontbinding niet gerechtvaardigd is. Vooral bij eenmalige fouten in een langere overeenkomst kan de rechter oordelen dat het middel van ontbinding onevenredig zwaar is. Beoordeel daarom voor u ontbindt of de tekortkoming voldoende gewicht heeft.

Te snel of te laat ontbinden

Te snel ontbinden zonder de wederpartij een eerlijke herstelkans te geven, kan leiden tot een onterechte ontbinding waarvoor u zelf aansprakelijk wordt. Onder omstandigheden kan langdurig stilzitten een rol spelen bij de beoordeling van uw rechten. Een gepaste timing en concrete onderbouwing zijn van groot belang.

Onzorgvuldige ingebrekestelling

Een ingebrekestelling met een te korte termijn, een onduidelijke omschrijving van de tekortkoming of zonder waarschuwing voor de gevolgen kan ongeldig worden bevonden. In dat geval treedt geen verzuim in en is uw ontbinding niet rechtsgeldig. Voor specifieke aandachtspunten in een bouwcontext leest u meer in ons artikel over de ingebrekestelling van een aannemer.

Stappenplan: een overeenkomst ontbinden

Stap 1 – Beoordeel of er sprake is van een tekortkoming van voldoende gewicht

Stel vast waar de wederpartij precies tekort komt en hoe ernstig dat is. Een korte vertraging zonder gevolgen is iets anders dan een fundamentele weigering om na te komen. Beoordeel ook of nakoming nog mogelijk is.

Stap 2 – Stel uw wederpartij schriftelijk in gebreke

Stuur een ingebrekestelling met een redelijke termijn waarbinnen uw wederpartij alsnog moet nakomen. Bewaar het verzendbewijs en alle correspondentie. Geef in de brief duidelijk aan welke stappen u onderneemt als de termijn verstrijkt.

Stap 3 – Verklaar de ontbinding schriftelijk

Loopt de termijn ongebruikt af, dan kunt u de overeenkomst ontbinden door een schriftelijke verklaring aan uw wederpartij. Beschrijf concreet op grond van welke tekortkoming u ontbindt en welke gevolgen u daaraan verbindt. Bewaar opnieuw het verzendbewijs.

Stap 4 – Regel de afwikkeling en bereken uw schade

Werk samen met uw wederpartij aan de ongedaanmakingsverplichtingen, of stel die desnoods in rechte vast. Bereken daarnaast nauwkeurig de schade die u door de tekortkoming en de ontbinding heeft geleden. Verzamel het bewijs van elke schadepost.

Stap 5 – Laat uw positie beoordelen voor verdere stappen

Voordat u een procedure begint of een schikking sluit, is het verstandig om uw juridische positie te laten beoordelen. Een jurist beoordeelt of uw ontbinding houdbaar is, hoe sterk uw schadeberekening is en welke route in uw situatie het meest kansrijk is.

Juridisch advies over het ontbinden van een overeenkomst

Twijfelt u of u een overeenkomst kunt of moet ontbinden? Of wordt u zelf geconfronteerd met een wederpartij die ontbinding inroept terwijl u meent dat dit onterecht is?

De uitkomst hangt af van de specifieke omstandigheden. Denk aan de aard van de tekortkoming, de inhoud van de overeenkomst, de gestelde termijnen en wat partijen rond de niet-nakoming hebben gedaan of nagelaten.

Wij beoordelen uw situatie aan de hand van de overeenkomst, de correspondentie en de relevante rechtspraak. U krijgt een duidelijke inschatting van uw positie, de kansen en de risico’s, en advies over de stappen die in uw geval passend zijn.

Wilt u weten waar u juridisch staat? Vraag dan een adviesgesprek aan.

Woont u niet bij ons in de buurt? Dat is geen probleem. Wij hebben cliënten in het hele land (kijk maar bij onze beoordelingen). Het adviesgesprek is online (via Teams).